Kolejne wyroki w sprawach emerytów - sprzeczność art. 25 ust. 1b ustawy o FUS z Konstytucją

W ostatnim czasie zapadają kolejne wyroki, które potwierdzają niekonstytucyjność art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sądy zmieniają decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawach z wniosku o przeliczenie świadczenia składanych przez emerytów pobierających wcześniejszą emeryturze w ten sposób, że zobowiązują ZUS do ponownego ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonych z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Art. 25 ust. 1b o emeryturach i rentach z FUS dotyczy sposobu obliczania emerytury powszechnej dla osób, które wcześniej pobierały emeryturę wcześniejszą.​ Osoby, które przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet, 65 lat dla mężczyzn) pobierały emeryturę wcześniejszą, mają pomniejszaną podstawę obliczenia emerytury powszechnej o sumę wcześniej wypłaconych świadczeń.

Sądy kwestionują zgodność art. 25 ust. 1b ustawy o FUS z Konstytucją

Art. 8 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. W omawianych sprawach sądy, dokonując kontroli decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uznały, że stosowanie art. 25 ust. 1b ustawy o FUS narusza prawa nabyte i zasadę ochrony zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji RP), a także prawo do zabezpieczenia społecznego (art. 67 ust. 1 Konstytucji RP).

Skutki orzeczeń – zmiana decyzji ZUS na korzyść emerytów

W konsekwencji sądy zmieniły zaskarżone decyzje ZUS i zobowiązały organ rentowy do przeliczenia wysokości emerytur dla odwołujących się osób z pominięciem kwestionowanego przepisu. Oznacza to, że w tych konkretnych przypadkach świadczenia emerytalne zostały przeliczone z korzyścią dla ubezpieczonych, bez zastosowania regulacji obniżającej wysokość świadczenia ze względu na wcześniejsze pobranie emerytury.

Dotychczasowa praktyka wskazywała, że kontrola konstytucyjności ustaw była domeną Trybunału Konstytucyjnego. Jednak kolejne orzeczenia pokazują, że sądy powszechne pomimo braku opublikowania w Dzienniku Ustaw wyroku TK w poruszonej kwestii, stosują Konstytucję RP bezpośrednio, zwłaszcza w sytuacjach, gdy przepis ustawy narusza podstawowe prawa obywateli. Można spodziewać się, że wciąż będą zapadać podobne wyroki, co może prowadzić do konieczności systemowej zmiany przepisów emerytalnych lub ich ostatecznej oceny przez Trybunał Konstytucyjny.

Kto powinien złożyć wniosek o przeliczenie emerytury?

Osoby które pobierały lub w dalszym ciągu pobierają tzw. wcześniejszą emeryturę, tj. świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej (m.in. emeryturę nauczycielską, górniczą, kolejową, związaną z pracami w szczególnych warunkach), wniosek o tzw. wcześniejszą emeryturę złożyły przed 6 czerwca 2012 r., a przed 1 stycznia 2013 roku miały mniej niż 60 lat (kobiety) lub mniej niż 65 lat (mężczyźni) winny złożyć wniosek o przeliczenie emerytury, bowiem nie można w przypadku tych osób dokonywać potrąceń z podstawy obliczenia emerytury przysługującej w wieku powszechnym kwot pobranych wcześniej innych emerytur.

Osoby, które złożyły wniosek o emeryturę wcześniejszą przed 6 czerwca 2012 r., a następnie przeszły na emeryturę powszechną i których świadczenie zostało obniżone na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy o FUS, mogą rozważyć ponowne złożenie wniosku o przeliczenie wysokości świadczenia, a w przypadku decyzji odmownej ZUS złożenie odwołania od decyzji i powołanie się na wyżej wskazane orzecznictwo.

Obecnie sądy przyznają rację emerytom, uchylając decyzje ZUS-u i nakazując ponowne obliczenie wysokości świadczeń bez zastosowania kwestionowanego przepisu. Takie orzecznictwo wskazuje, że ubezpieczeni, którzy zostali pokrzywdzeni w wyniku stosowania art. 25 ust. 1b ustawy o FUS, mogą skutecznie dochodzić swoich praw w sądzie.

Co dalej dla emerytów?

Zapadające wyroki otwierają drogę do dochodzenia roszczeń przez kolejnych emerytów, których świadczenia zostały obniżone. Warto, aby osoby poszkodowane przez niekonstytucyjne regulacje skonsultowały się z prawnikiem i rozważyły wystąpienie na drogę sądową w celu odzyskania należnych im świadczeń. Orzeczenia sądów potwierdzają, że ochrona praw obywateli może być realizowana nie tylko poprzez kontrolę konstytucyjną ustaw, ale także poprzez bezpośrednie stosowanie Ustawy Zasadniczej w postępowaniach sądowych dotyczących jednostkowych decyzji administracyjnych. Toczone postępowania wskazują, że sytuacja ubezpieczonych może ulec poprawie, a dalsze zmiany w orzecznictwie mogą doprowadzić do systemowego uregulowania tej kwestii w sposób zgodny z Konstytucją RP.