Sąd Okręgowy w Poznaniu - ponowne przeliczenie emerytury pracownika kolei bez art. 25 ust. 1b

Sygn. akt VIII U ##/26

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z 2 kwietnia 2026 r., znak: ENP/6/#### Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Pile, na podstawie przepisów Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietna 1997 r., ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego, ustawy z 20 lipca 2000r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych po rozpoznaniu wniosku Marka #### odmówił wznowienia postępowania w sprawie emerytury.

W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 4 czerwca 2024 r., który nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, nie jest przesłanką do wznowienia postępowania.

Od powyższej decyzji odwołanie wniósł Marek #### domagając się jej zmiany i przeliczenia emerytury powszechnej bez pomniejszania podstawy jej obliczenia o kwoty pobranych emerytur wcześniejszych tj. z pominięciem art. 25 ust. 1 b ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z FUS oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz odwołującego zwrotu kosztów postępowania według norm prawe przepisanych.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz wniósł o jego oddalenie, a także zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny :

Marek #### urodził się # maja 1951 r., pracował na kolei.

Decyzją z 20 czerwca 2011 r., na podstawie ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał odwołującemu zaliczkę na poczet emerytury od # maja 2011 r. tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego.

Do ustalenia wysokości świadczenia uwzględniono wskaźnik wysokości podstawy wymiaru obliczony z 20 lat kalendarzowych od 1997 do 2009, który wyniósł 125,52 %. Podstawa wymiaru wyniosła 2716,71 zł (kwota bazowa) x 125,52 % = 3410,01 zł.

Uwzględniono 42 lata i 10 dni tj. 504 miesiące okresów składkowych oraz 9 miesięcy 21 tj. 9 miesięcy okresów nieskładkowych. Wysokość emerytury obliczonej na podstawie art. 53 ustawy ustalono na 2531,95 zł.

Na podstawie art. 26 ustawy ustalono wysokość emerytury według wyliczenia:

- kwota składek zaewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji 109425,10 zł;

- kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego 435586,63 zł;

- średnie dalsze trwanie życia 258,30 miesięcy;

wysokość emerytury (109425,10 zł + 435586,63 zł) / 258,30 = 2110,00 zł.

Emerytura obliczona na podstawie art. 183 ustawy wyniosła:

55% emerytury obliczonej na podstawie art. 53 ustawy tj. 1392,57 zł

45% emerytury obliczonej na podstawie art. 26 ustawy tj. 949,50 zł

łącznie 2342,07 zł.

Decyzją z 14 grudnia 2012 r., na podstawie ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozliczył zaliczkę i przeliczył emeryturę od # maja 2011 r. tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego.

Do ustalenia wysokości świadczenia uwzględniono wskaźnik wysokości podstawy wymiaru obliczony z 20 lat kalendarzowych od 1997 do 2009, który wyniósł 125,52 %. Podstawa wymiaru wyniosła 2822,66 zł (kwota bazowa) x 125,52 % = 3543,00 zł.

Uwzględniono 42 lata i 10 dni tj. 504 miesiące okresów składkowych oraz 9 miesięcy 21 tj. 9 miesięcy okresów nieskładkowych. Wysokość emerytury obliczonej na podstawie art. 53 ustawy ustalono na 2630,70 zł.

Na podstawie art. 26 ustawy ustalono wysokość emerytury według wyliczenia:

- kwota składek zaewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji 116886,83 zł;

- kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego 456867,85 zł;

- średnie dalsze trwanie życia 251,50 miesięcy;

wysokość emerytury (116886,83 zł + 456867,85zł) / 251,50 = 2281,33 zł.

Emerytura obliczona na podstawie art. 183 ustawy wyniosła:

55% emerytury obliczonej na podstawie art. 53 ustawy tj. 1446,89 zł

45% emerytury obliczonej na podstawie art. 26 ustawy tj. 1026,60 zł

łącznie 2473,49 zł.

15 września 2025 r. odwołujący złożył wniosek o emeryturę w związku z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.

Decyzją z 30 września 2025 r. pozwany przyznał odwołującemu emeryturę od 1 września 2025r. tj. od miesiąca, w którym złożony został wniosek.

Na podstawie art. 26 ustawy ustalono wysokość emerytury według wyliczenia:

- kwota składek zaewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji 360822,97 zł;

- kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego 1320745,71 zł;

- suma kwot pobranych emerytur 532041,93 zł

- średnie dalsze trwanie życia 143,10 miesięcy;

wysokość emerytury [(360822,97 zł + 1320745,71 zł) – 532041,93]/ 143,10 = 8033,03 zł.

(niesporne,

dowód: wnioski, zaświadczenia, świadectwa pracy, decyzje – w aktach pozwanego).

26 marca 2026r. odwołujący złożył wniosek o ponowne obliczenie wysokości emerytury przyznanej w wieku powszechnym bez stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. We wniosku wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. sygn. SK 140/20.

2 kwietnia 2026 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał zaskarżoną decyzję.

(niesporne,

dowód: wnioski i decyzje w aktach pozwanego).

Stan faktyczny sąd ustalił na podstawie powołanych dowodów.

Sąd dał wiarę zebranym w sprawie dokumentom. Dokumenty urzędowe sąd uznał za wiarygodne i miarodajne, albowiem sporządzone zostały przez organy do tego uprawnione z zachowaniem wymaganej formy.

Stan faktyczny sprawy pozostawał całkowicie bezsporny, przedmiotem sporu były wyłącznie kwestie prawne.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Odwołanie okazało się zasadne.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 148¹ kpc sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna - mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych - że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest niedopuszczalne, jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o jej wysłuchanie na rozprawie, chyba że pozwany uznał powództwo.

W niniejszej sprawie sąd, mając na uwadze złożone przez strony pisma procesowe oraz całokształt przytoczonych twierdzeń, uznał, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. W toku postępowania wyjaśnione zostały wszystkie okoliczności sprawy, a skoro żadna ze stron w pierwszym piśmie procesowym nie złożyła wniosku o przeprowadzenie rozprawy, sąd wydał w niniejszej sprawie wyrok na posiedzeniu niejawnym.

Przeprowadzenie postępowania dowodowego w zakresie dowodów z dokumentów odnoszących się do niespornego pomiędzy stronami stanu faktycznego nie wymagało przeprowadzenia rozprawy.

Spór koncentrował się wokół kwestii prawnej, a mianowicie dopuszczalności przeliczenia przyznanej odwołującemu w związku z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego emerytury. Odwołujący wniósł o dokonanie przeliczenia świadczenia w związku z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 4 czerwca 2024r. w sprawie o sygn. akt SK 140/20, w którym to wyroku Trybunał orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Organ rentowy odmówił przeliczenia wskazując, iż powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został opublikowany, a jednocześnie przywołał art. 114 ustawy emerytalnej dodając, że wyrok Trybunału nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji.

Przyznana Markowi #### od 1 września 2025 r. emerytura z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego została obliczona zgodnie z art. 26 ustawy, a zatem podstawą jej obliczenia była kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego określonego w art. 173-175, z zastrzeżeniem art. 185.

Jednocześnie do obliczenia zastosowano art. 25 ust. 1 b ustawy, który przewiduje, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub 184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Przepis ten został wszedł w życie od 1 stycznia 2013r., wprowadzony został ustawą o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw z 11 maja 2012 r., która została opublikowana w Dzienniku Ustaw z 6 czerwca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 637).

Wyrokiem z 4 czerwca 2024 r. w sprawie o sygn. akt SK 140/20, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok ten nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, nie jest przy tym spornym w doktrynie i orzecznictwie, że nie samo orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, ale dopiero jego publikacja we właściwym dzienniku urzędowym wywołuje skutek derogujący dany przepis z systemu prawa, tworząc od tego momentu nowy stan prawny.

Podkreślenia wymaga, że przepis art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej był już przedmiotem kontroli konstytucyjnej. W wyroku z 6 marca 2019 r. w sprawie o sygn. akt P 20/16 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 roku kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Orzeczenie to dotyczyło wyłącznie kobiet urodzonych w 1953 r., jednakże celowe jest przytoczenie argumentacji przedstawionej przez Trybunał Konstytucyjny, ponieważ zakwestionowana została konstytucyjność przepisu, który dotyczy także osób urodzonych w innych latach, jak i osób uprawnionych do emerytury wcześniejszej, bądź emerytury w obniżonym wieku na innej podstawie prawnej.

Trybunał zauważył, że „w związku z rozumieniem art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU nadanym przez Sąd Najwyższy można wyodrębnić trzy grupy ubezpieczonych urodzonych w latach 1949-1968. Pierwsza grupa obejmuje osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę w wieku 55 lat i uzyskały powszechny wiek emerytalny do końca 2012 r. oraz złożyły wniosek o ustalenie emerytury przed 1 stycznia 2013 r. Drugą grupę stanowią osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę i uzyskały powszechny wiek emerytalny przed końcem 2012 r., lecz z wnioskiem o ustalenie emerytury wystąpiły dopiero po 1 stycznia 2013 r. Trzecia grupa to osoby, które pobierały wcześniejszą emeryturę, ale powszechny wiek emerytalny uzyskały po 1 stycznia 2013 r. i po tym terminie wystąpiły z wnioskiem o ustalenie emerytury.

Do grupy pierwszej nie znajduje zastosowania art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU. Zakresem tego przepisu, w świetle uchwały SN, objęte zostały natomiast osoby z grupy drugiej i trzeciej.”

Odwołujący należy do wskazanej przez Trybunał trzeciej grupy ubezpieczonych, a rozważania zawarte w uzasadnieniu wyroku w sprawie P 20/16 odnoszą się również do jego sytuacji prawnej.

Trybunał podkreślił, że „Zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa ma ustalone i ugruntowane znaczenie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Oznacza konieczność zapewnienia bezpieczeństwa prawnego jednostki. Sprowadza się ono do takiego stanowienia i stosowania prawa, aby „nie stawało się (…) swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane pod rządami obowiązującego prawa i wszelkie związane z nim następstwa” (zob. m.in. wyroki TK z: 12 grudnia 2012 r., sygn. K 1/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 134, cz. III, pkt 5.2.1; 12 maja 2015 r., sygn. P 46/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 62, cz. III, pkt 8.3).”

W dalszej części uzasadnienia Trybunał zauważył: „Zdaniem Trybunału, wprowadzenie do EmRentyFUSU mechanizmu potrącania kwot pobranych świadczeń z tytułu wcześniejszej emerytury przy obliczaniu podstawy emerytury powszechnej dla kobiet urodzonych w 1953 r. nastąpiło z naruszeniem wynikającej z art. 2 Konstytucji zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczone, które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Dodatkowo należy zaznaczyć, że kobiety te przez cztery lata mogły realizować swoje uprawnienia w oparciu o obowiązujący przed 2013 r. stan prawny. Natomiast zasady ustalania wysokości świadczeń emerytalnych, wypłacanych kobietom urodzonym w latach 1949-1952, które przeszły na tych samych warunkach na emeryturę wcześniejszą, pozostały niezmienione.”

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego ubezpieczone urodzone w 1953 roku, które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

W odpowiedzi na zawartą w uzasadnieniu wyroku z 6 marca 2019 r. ocenę stanu prawnego oraz zalecenia Trybunału, zgodnie z ustawą z 19 czerwca 2020 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1222) do ustawy emerytalnej dodano art. 194i i 194j, które weszły w życie od 10 lipca 2020r.

Zgodnie z art. 194i ustawy emerytalnej do ustalenia podstawy obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ubezpieczonego urodzonego w 1953 roku, nie stosuje się przepisu art. 25 ust. 1b, jeżeli wniosek o przyznanie tej emerytury zgłosi w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 19 czerwca 2020 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pod warunkiem, że prawo do emerytury przed osiągnięciem wieku emerytalnego ma ustalone na podstawie wniosku złożonego przed dniem 1 stycznia 2013 r.

Z kolei na mocy art. 194j ust. 1 ustawy, kwotę emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ubezpieczonemu urodzonemu w 1953 roku, który wcześniej pobierał emeryturę wymienioną w art. 25 ust. 1b na podstawie wniosku złożonego przed dniem 1 stycznia 2013 roku, ustala się ponownie od podstawy ustalonej z zastosowaniem art. 194i, tj. z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego postulowano dokonywanie wykładni przedmiotowego przepisu zgodnie z rozważaniami Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 140/20 jeszcze przed wydaniem tego wyroku.

Ta linia orzecznicza zapoczątkowana została wyrokiem Sądu Najwyższego z 6 maja 2021 r. w sprawie III USKP 52/21, w którym wskazano: „Skorzystanie z przywileju przejścia i pobrania wcześniejszych emerytur na podstawie przepisów szczególnych dotyczących emerytur dla niektórych ubezpieczonych, uzasadnia i proporcjonalnie usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury ustalonej na podstawie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 291 t.j.) o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur, przy zastosowaniu mechanizmu ustalania wysokości świadczeń emerytalnych w zależności od proporcjonalnego prognozowanego „średniego trwania życia” osoby uprawnionej, ponieważ osobom uprawnionym do takich samych rodzajowo świadczeń powinna przysługiwać emerytura ustalana według takich samych (równych) zasad obliczania jej wysokości bez względu na datę złożenia wniosku emerytalnego. Każdy mechanizm ustalania wysokości świadczeń emerytalnych ma określone uwarunkowania majątkowe, które gwarantują prawem określoną wysokość ustalanych emerytur w prognozowanych długoterminowych okresach ich pobierania przede wszystkim ze względu na zgromadzony kapitał składkowy, który pomniejszają wcześniej wypłacone kwoty pobranych długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taki stan rzeczy usprawiedliwia ustawowe modyfikowanie wysokości emerytur ze względu na wcześniejsze pobranie i spożytkowanie tych samych rodzajowo, choć wcześniejszych świadczeń emerytalnych, które uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny oraz Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, z którego emerytury są wypłacane. Także w doktrynie podkreśla się, że ochrona emerytalnych praw nabytych nie obejmuje gwarancji niezmienności mechanizmów ustalania wymiaru świadczeń, które mogą ulegać modyfikacjom między innymi ze względu na sprawiedliwy rozdział środków z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS).

W stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949–1953, którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę nauczycielską bez względu na wiek w ciągu dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 r. na podstawie art. 88 ust. 2a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.– Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1762 ze zm.), potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm.).”

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy odwołał się do przywołanego wyżej wyroku TK i wskazał: „W wyroku Trybunału Konstytucyjnego P 20/16 także przyznano, że wprowadzenie mechanizmu potrącenia odpowiadało w swym zasadniczym wymiarze podstawowym elementom obowiązującego systemu emerytalnego (systemu zdefiniowanej składki). System ten uzależnia wysokość emerytury od długości trwania okresu aktywności zawodowej oraz wysokości składek odprowadzanych na ubezpieczenie emerytalne, zatem posłużenie się rozwiązaniem, które – w ramach gromadzonego przez daną osobę kapitału – uwzględnia pobrane świadczenia emerytalne przysługujące na podstawie szczególnych rozwiązań, nawiązuje wyraźnie do kapitałowego charakteru nowego systemu emerytalnego. Zakłada bowiem, że przyznanie powszechnego świadczenia emerytalnego, finansowanego ze składek płaconych przez ubezpieczonego, nie może jednocześnie abstrahować od wcześniejszego pobierania świadczeń przez tę samą osobę. Niekonstytucyjność przyjętych rozwiązań względem rocznika 1953 skonkludowano stwierdzeniem, że kobiety urodzone w tym roku nie miały możliwości, by uniknąć konsekwencji decyzji podjętych w 2008 r. Fundamentalna różnica między nimi a kobietami urodzonymi do końca 1952 r. polegała zatem na tym, że członkinie tej drugiej grupy miały możliwość zmiany konsekwencji podjętych decyzji w okresie vacatio legis ustawy z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. z 2012 r. poz. 637 (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, OSNP 2020 nr 6, poz. 57).

Mimo iż wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w 1953 r., to wyrażone w uzasadnieniu wyroku P 20/16 zapatrywania prawne co do standardu konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS z art. 2 Konstytucji i wyrażoną w tym przepisie zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, w pełni znajdują zastosowanie także do sytuacji skarżącego. Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na regulacje o tak zwanym przejściowym charakterze, które miały łagodzić skutki wprowadzenia reformy emerytalnej od 1999 r. dla niektórych grup ubezpieczonych. Jedną z nich były osoby urodzone w latach 1949-1968, które mogły przejść na wcześniejszą emeryturę na starych zasadach, jeżeli spełniły warunki określone w art. 46 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W kontekście tego przepisu Trybunał stwierdził: „Z uwagi na określenie przez ustawodawcę terminu końcowego (31 grudnia 2008 r.), do którego należało spełnić powyższe przesłanki, z uprawnienia tego mogły skorzystać tylko kobiety urodzone do końca 1953 r. Przepis nie objął mężczyzn, gdyż nie mogli osiągnąć wieku emerytalnego 60 lat w powyższym terminie.” W kontekście stanu faktycznego niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości, że w takiej samej sytuacji prawnej jako kobiety z rocznika 1953 znajdują się mężczyźni urodzeni w latach 1949-1953 i mający prawo do emerytury nauczycielskiej (art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Na podstawie art. 88 ust. 2a z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1189 ze zm., dalej jako Karta Nauczyciela) – do którego odsyła art. 47 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – zachowali oni prawo do emerytury bez względu na wiek, jeżeli: 1) w ciągu 10 lat od wejścia w życia ustawy o emeryturach i rentach z FUS (to jest do dnia 31 grudnia 2008 r.) spełnili przesłanki stażowe do uzyskania emerytury określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy oraz 2) nie przystąpili do OFE albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa. Jakkolwiek zatem wyrok Trybunału Konstytucyjnego P 20/16 odnosił się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, znajduje zastosowanie także do wnioskodawcy.”

Stanowisko to Sąd Najwyższy podtrzymywał w późniejszym orzecznictwie (np. wyroki Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2022 r. w sprawie III USKP 98/21, z 14 sierpnia 2024 r. w sprawie III USKP 113/23 czy z 8 stycznia 2025 r. w sprawie III USKP 121/23).

Sąd Najwyższy podkreślił na potrzebę zachowania wobec innych grup ubezpieczonych, w tym w szczególności mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953 i pobierających emerytury w wieku wcześniejszym, standardów konstytucyjnych wynikających z rozważań Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 20/16 w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwanie osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym. Sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy mają bowiem obowiązek zapewnienia przy stosowaniu przepisów ustawy i rozporządzeń poszanowania standardu unijnego, konwencyjnego oraz konstytucyjnego czy to przez odmowę zastosowania przepisów krajowych sprzecznych z prawem unijnym lub prawem konwencyjnym, czy to przez interpretacyjne zastosowanie Konstytucji RP. Wykorzystanie zasad konstytucyjnych (jak np. wynikających z jej art. 2) następuje przy rozstrzygnięciu konkretnej sprawy cywilnej. Wykorzystanie to polega na zastosowaniu obok normy ustawowej normy konstytucyjnej zawierającej dyrektywę interpretacyjną. W wyniku tego zabiegu zrekonstruowana zostanie norma prawna zgodna z Konstytucją, dzięki czemu urzeczywistnia się zasadę nadrzędności Konstytucji, która służy ochronie wolności i praw człowieka.

Z kolei w uchwale Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 28 listopada 2019 r. w sprawie III UZP 5/19 uznano także i to, że przepis art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Dz.U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.) ma zastosowanie do urodzonej w 1952 roku ubezpieczonej, która od 2008 roku pobierała wcześniejszą emeryturę, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku emerytalnego spełniła w 2012 roku, a wniosek o przyznanie jej prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016 roku. Kobiety urodzone w 1952 roku (choćby nawet urodziły się 31 grudnia 1952 r.) - przy sześciomiesięcznej vacatio legis - miały, po pierwsze, czas na podjęcie decyzji zapobiegającej niekorzystnym skutkom nowelizacji oraz, po drugie, możliwość zrealizowania prawa na starych zasadach (bez potrąceń).

Choć wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. nie został opublikowany, to argumenty, jakie zostały w tym orzeczeniu przedstawione, jak również argumentacja przywołania w wyroku wydanym w sprawie P 20/16, i przywołanym wyżej orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazują, że emeryci (tak kobiety i mężczyźni) z roczników innych niż kobiety z rocznika 1953, którzy nabyli prawo do emerytury (lub domagali się takiego uprawnienia) jeszcze przed uchwaleniem przepisów ustawy nowelizacyjnej, dodającej do art. 25 ustawy ustęp 1b, znaleźli się w podobnej sytuacji prawnej - określonej w obu przytoczonych orzeczeniach TK jako swoista pułapka legislacyjna - jak osoby, wobec których w wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 20/16 uznano przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej za niezgodny z normami konstytucyjnymi.

Istotną cechą wspólną wszystkich tych grup jest uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury (czy nawet złożenie wniosku o takie świadczenie) bez świadomości, że na mocy przyszłej regulacji podstawy obliczenia emerytury związanej z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego zostaną pomniejszone o kwoty pobranych przez te osoby emerytur wcześniejszych. Podobnie zatem jak emerytki z rocznika 1953, osoby te nie były w stanie dokonać świadomego wyboru czy zamierzają korzystać z wcześniejszej emerytury (kosztem wysokości przyszłej emerytury nabytej na podstawie art. 24 i nast. ustawy), czy też rezygnują z takiego uprawnienia na rzecz niepomniejszonej przyszłej emerytury.

Właśnie ze względu na tę cechę wspólną została w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. stwierdzona niekonstytucyjność owego przepisu w stosunku do innych grup ubezpieczonych, a sąd w składzie rozstrzygającym sprawię pogląd ten podziela.

Podkreślenia wymaga, że brak publikacji wyroku TK z 4 czerwca 2024 r. nie ma wpływu na to, że sąd uprawniony jest do przeprowadzania kontroli konstytucyjności przepisów ustaw w przypadku dostrzeżenia oczywistej niekonstytucyjności przepisów. W piśmiennictwie i judykaturze niejednokrotnie podkreślono, że związanie sędziego Konstytucją obejmuje zakaz wydawania przez sąd rozstrzygnięć z nią niezgodnych. Sądy powszechne posiadają więc kompetencję do odmowy zastosowania przepisu ustawy uznawanego przez nie za niekonstytucyjny i mogą wyrokować z pominięciem takiego przepisu, stosując bezpośrednio Konstytucję (zob. P. Jabłońska, Konstytucyjne podstawy rozproszonej kontroli konstytucyjności prawa, PS 2020/11-12, s. 21-33; M. Jabłoński, Odmowa zastosowania przepisu w praktyce stosowania prawa administracyjnego przez sądy administracyjne i organy administracji publicznej - wybrane problemy (w:) J. Zimmermann (red.), Aksjologia prawa administracyjnego. Tom I, Warszawa 2017, str. 936-937; także wyroki Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98, OSNP 2000/1/6, z 19 kwietnia 2000 r., II CKN 272/00, LEX nr 530757, z 26 września 2000 r., III CKN 1089/00, LEX nr 442/88 oraz z 25 lipca 2003 r., V CK 47/02, LEX nr 157312; wyroki NSA z 16 października 2009 r., I OSK 52/09, LEX nr 571042 i z 14 lutego 2002 r., I SA/Po 461/01, OSP 2003/2/17). Tym bardziej dotyczy to sytuacji, w której doszło już do obalenia domniemania konstytucyjności danego przepisu, o czym była mowa na wstępie rozważań.

W niniejszej sprawie, z uwagi na stanowisko organu rentowego, konieczna jest również analiza tego, czy niekonstytucyjność regulacji, w oparciu o które obliczono emeryturę ubezpieczonemu, może być podstawą do zastosowania art. 114 ustawy emerytalnej. Sąd analizując to zagadnienie zwraca uwagę, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego akcentuje się, że funkcją ponownego ustalenia prawa do świadczenia w trybie art. 114 ustawy emerytalnej jest stworzenie gwarancji wydania decyzji rentowych zgodnych z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanych (vide wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 lipca 2013 r., III UK 145/12, LEX nr 1408199; z dnia 14 kwietnia 2015 r., II UK 205/14, LEX nr 2122383; z dnia 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15, LEX nr 2120891; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152; z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, LEX nr 585725; z dnia 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14). W ten sposób prawodawca umożliwia eliminację sprzeczności z prawem decyzji organu rentowego poza trybem odwołania od decyzji do sądu ubezpieczeń społecznych. Sprzeczność taka zachodzi zarówno w przypadku decyzji organu rentowego błędnie przyznających świadczenie (potwierdzających prawo do świadczenia), pomimo że prawo do niego nie powstało, jak i w przypadku decyzji błędnie odmawiających realizacji prawa do świadczenia, przysługującego ubezpieczonemu z mocy prawa oraz decyzji nieprawidłowo ustalających wysokość tego świadczenia. Niezgodność ta może powstać także na skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego. W ponawianym postępowaniu organ rentowy dąży do ustalenia, czy popełnione uchybienia (przede wszystkim w zakresie prawa materialnego, ale także procesowego) lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń, od których zależy potwierdzenie uprawnienia ubezpieczonego do określonego świadczenia. Aby funkcja ta mogła być zrealizowana, konieczne jest "ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji". W odniesieniu do tego pojęcia w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się stanowisko, zgodnie z którym użyty w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej zwrot "okoliczności" występuje w dwóch znaczeniach:

1) w znaczeniu okoliczności faktycznych oraz

2) w znaczeniu okoliczności sprawy, ustalonych następczo w kolejnym postępowaniu wyjaśniającym prowadzonym przez organ rentowy w sprawie.

Pojęcie "okoliczności" ma więc szeroki zakres znaczeniowy, obejmujący ogół wymagań formalnych i materialnoprawnych związanych z ustalaniem decyzją rentową prawa do świadczeń emerytalno-rentowych (vide wyroki Sądu Najwyższego z 4 października 2018 r., III UK 153/17; z 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15; z 29 listopada 2016 r., II UK 416/15). Warunkiem ponownego ustalenia prawa do świadczeń na podstawie tego przepisu nie jest więc ujawnienie jakichkolwiek okoliczności, w szczególności zaś nowych (które pojawiły się po wydaniu decyzji), lecz takich okoliczności, które istniały przed wydaniem decyzji, a które - jako nieznane - nie zostały przez organ rentowy uwzględnione (vide wyroki Sądu Najwyższego: z 5 sierpnia 1999 r., II UKN 231/99; z 12 stycznia 2001 r., II UKN 182/00). Chodzi więc o takie sytuacje, w których doszło do wydania decyzji nieuwzględniającej bądź błędnie uwzględniającej te okoliczności (istniejące przed wydaniem decyzji), które wpłynęły na wadliwe nabycie prawa do świadczenia lub przyczyniły się do nieuzasadnionej odmowy przyznania świadczenia. Przesłanka w postaci "ujawnionych okoliczności" dotyczy przy tym zarówno uchybień organu rentowego popełnionych na etapie stosowania prawa materialnego lub w trakcie podejmowania określonych czynności postępowania administracyjnego mających wpływ na wydanie wadliwych decyzji w sprawach o świadczenia z ubezpieczenia społecznego (vide wyroki Sądu Najwyższego: z 26 lipca 2013 r., III UK 145/12 oraz z 8 października 2010 r., I UK 113/10). Rozwijając powyższe rozumienie pojęcia "okoliczności" w postanowieniu Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16 przyjęto, że okolicznością uzasadniającą wszczęcie postępowania w sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczenia na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej nie jest samo wydanie orzeczenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, lecz stwierdzone w tym orzeczeniu naruszenie zasady proporcjonalności przy ingerencji w prawo własności ubezpieczonego. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2019 r., I UK 420/17 przyjęto, że nową - w rozumieniu istotnym dla stosowania art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej - okolicznością istniejącą przed wydaniem decyzji, która uzasadnia rozpoznanie wniosku o ponowne ustalenia prawa do świadczenia, o którym negatywnie rozstrzygnięto we wcześniejszej decyzji lub wyroku sądowym, jest wskazanie innej niż uwzględniona uprzednio podstawy prawnej tego świadczenia. Uwzględniając przedstawioną powyżej argumentację, Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 października 2020 r. (III UZP 4/20) przyjął, że w sprawach tego rodzaju jak sprawa rozpatrywana (niewykonywanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego), podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy - tylko i wyłącznie - na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a KPA. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Wobec powyższego sąd w niniejszej sprawie, oceniając iż – mimo braku publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r.– uznał, że wskazany przepis (art. 114 ust. 1 pkt 1) jest podstawą do przeliczenia emerytury i obliczenia jej z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, wobec czego na podstawie art. 477¹⁴ § 2 kpc zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującemu prawo do ustalenia wysokości emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego w okresie do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Ograniczenie dotyczące wyeliminowania pomniejszenia sum pobranych emerytur do pobranych do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego wynika z podzielanego przez sąd rozstrzygający niniejszą sprawę poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z 6 maja 2021 r. w sprawie III USKP 52/21: „ Skoro wnioskodawca nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017 r. a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy o emeryturach i rentach z FUS należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym.”

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 99 kpc w zw. z art. 98 § 3 kpc w zw. § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.