Wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie: emerytura nauczycielki ma być obliczona z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej

Sygn. akt VIII U ##/24

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia 29 października 2024 roku, znak: NE/6/####, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie odmówił Elżbiecie #### wznowienia postępowania w sprawie ponownego ustalenia wysokości emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podniósł, że wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, w związku z czym brak jest podstaw do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia 16 marca 2017 roku (decyzja, nienumerowana karta t. VII akt emerytalnych ZUS).

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła Elżbieta ####, wnosząc o jej zmianę poprzez wznowienie postępowania i ponowne przeliczenie emerytury z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1 b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła obrazę art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez uznanie, że brak publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku wydanego w sprawie SK 140/20 uniemożliwia ponowne przeliczenie świadczenia emerytalnego zgodnie z treścią wyroku w sytuacji, gdy nieuprawnione zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania, bowiem orzeczenie Trybunału są ostateczne i powszechnie obowiązujące, a stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z Konstytucją określonego przepisu uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania, a także brak podjęcia przez organ emerytalny działań mających na celu rozpoznanie wniosku w oparciu o inne przepisy powszechnie obowiązujące pozwalające na przeliczenie wysokości świadczenia tj. art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pomimo wskazania we wniosku przez wnioskodawczynię, że wnosi ona o przeliczenie emerytury. W uzasadnieniu odwołania podniosła argumentację na okoliczność, że spełnia przesłanki do objęcia jej konstytucyjną ochroną, wynikającą z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20 wobec braku uregulowania przez ustawodawcę w sposób systemowy kwestii związanej z zakwestionowanym przez Trybunał Konstytucyjny przepisem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej (odwołanie, k. 3-6).

W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie wniósł o jego oddalenie, podtrzymując w całości argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji (odpowiedź na odwołanie, k. 7-7v).

W toku postępowania strony podtrzymały powyższe stanowiska procesowe. Pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł ponadto o przeliczenie emerytury skarżącej z pominięciem przepisu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 4 lipca 2024 roku (pisma procesowe, k. 13-16, 39 i 40-40v).

Sąd Okręgowy w Lublinie ustalił, co następuje:

Elżbieta #### urodziła się w dniu ## lutego 1956 roku. W dniu 2 stycznia 2007 roku zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku Karta Nauczyciela (wniosek o emeryturę, k. 1-4 t. III akt emerytalnych ZUS).

Decyzją z dnia 5 stycznia 2007 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku Karta Nauczyciela, od dnia 1 stycznia 2007 roku, tj. od ustania zatrudnienia (decyzja, k. 23-26 t. III akt emerytalnych ZUS).

W dniu 1 września 2011 roku Elżbieta #### zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych (wniosek, k. 1-3 t. V akt emerytalnych ZUS).

Decyzją z dnia 30 września 2011 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych od dnia 1 września 2011 roku, tj. od początku miesiąca, w którym złożono wniosek (decyzja, k. 39-45 t. V akt emerytalnych ZUS).

Elżbieta #### ukończyła powszechny wiek emerytalny, wynoszący dla niej w oparciu o ówczesne brzmienie art. 24 ust. 1a pkt 14) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2016, poz. 887, t. j. ze zm.) 61 lat i 1 miesiąc, w dniu 9 marca 2017 roku. Wniosek o emeryturę z wieku powszechnego złożyła w ZUS w dniu 21 lutego 2017 roku (wniosek, k. 1-4 t. VI akt emerytalnych ZUS).

Decyzją z dnia 16 marca 2017 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury w wieku powszechnym od dnia 9 marca 2017 roku, tj. od osiągnięcia obowiązującego ją wówczas powszechnego wieku emerytalnego. Organ rentowy ustalił wysokość emerytury na podstawie art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na kwotę 1 505,06 złotych brutto. Wysokość emerytury ustalono w ten sposób, że podstawę obliczenia emerytury, stanowiącą sumę kwoty 151 874,63 złotych (kwota zewidencjonowanych i zwaloryzowanych składek na koncie) i kwoty 442 862,33 złotych (kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego) podzielono przez 249,90 miesięcy (obowiązujący w dacie ustalania emerytury wskaźnik średniego dalszego trwania życia). Nadto organ rentowy dokonał pomniejszenia obliczonej wcześniej sumy zewidencjonowanych i zwaloryzowanych składek i zwaloryzowanego kapitału początkowego o kwotę 218 623,05 złotych, to jest o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych, stosując tym samym art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który wszedł w życie od 1 stycznia 2013 roku. Organ rentowy wskazał jednocześnie w treści decyzji, że emerytura ustalona tą decyzją zostaje zawieszona, gdyż jest świadczeniem mniej korzystnym i nadal płatna pozostaje emerytura wcześniejsza – nauczycielska (okoliczności bezsporne; decyzja, k. 7-8 t. VI akt emerytalnych ZUS).

Następnie decyzją z dnia 29 sierpnia 2018 roku organ rentowy, po rozpatrzeniu wniosku ubezpieczonej z dnia 6 sierpnia 2018 roku, przeliczył jej emeryturę od dnia 1 sierpnia 2018 roku, tj. od początku miesiąca, w którym zgłoszono wniosek, podejmując wypłatę emerytury wcześniejszej, a zawieszając wypłacanie emerytury powszechnej, gdyż okazała się ona świadczeniem mniej korzystnym (decyzja, k 9-10 t. VI akt emerytalnych ZUS).

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 roku, poz. 1251, tj. ze zm.) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 roku, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Powyższy wyrok nie został ogłoszony (opublikowany) w dzienniku urzędowym (treść wyroku zawarta na stronie internetowej TK: trybunal.gov.pl).

W dniu 23 października 2024 roku Elżbieta #### złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie wniosek o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie SK140/20 i o wypłatę wyrównania wraz z odsetkami za okres wypłacania zaniżonej emerytury oraz o przeprowadzenie wszystkich zaległych waloryzacji ustalonej miesięcznie emerytury (wniosek, nienumerowana karta t. VII akt ZUS).

Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją z dnia 29 października 2024 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie odmówił wnioskodawczyni wznowienia postępowania w sprawie ponownego ustalenia wysokości emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20, powołując się na okoliczność, że wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, w związku z czym brak jest podstaw do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia 16 marca 2017 roku (decyzja, nienumerowana karta t. VII akt ZUS).

Emerytura Elżbiety ####, przysługująca jej z powszechnego wieku emerytalnego, obliczona na dzień jej przyznania, tj. 9 marca 2017 roku, bez pomniejszania jej o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur, wynosi 2 379,90 złotych i jest korzystniejsza od emerytury wcześniejszej, która na dzień 1 marca 2017 roku wynosi 2 198,45 złotych (pismo procesowe ZUS, k. 32, stanowisko komórki merytorycznej, k. 33).

Stan faktyczny nie był sporny pomiędzy stronami i został ustalony na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach organu rentowego i aktach sprawy. Forma i treść tych dokumentów nie została zakwestionowana przez strony i nie budziła wątpliwości Sądu. Wszystkie zostały sporządzone przez uprawnione do tego podmioty w ramach przyznanych im uprawnień, stanowiąc tym samym pełnowartościowe źródło dowodowe o okolicznościach niniejszej sprawy.

Sąd Okręgowy w Lublinie zważył, co następuje:

Na wstępie podkreślić trzeba, że wyrok w niniejszym postępowaniu wydany został po rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 148¹ k.p.c. W myśl art. 148¹ § 1 k.p.c., Sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, Sąd uzna – mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych – że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Natomiast jak stanowi § 3 cytowanego przepisu, rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest niedopuszczalne, jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, chyba, że pozwany uznał powództwo.

W rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Jednocześnie strony, stosownie do treści art. 148¹ § 3 k.p.c., w pierwszych pismach procesowych nie złożyły wniosku o przeprowadzenie rozprawy. Nie zgłosiły ponadto żadnych osobowych wniosków dowodowych.

Przechodząc do meritum sprawy, w pierwszej kolejności podnieść należy, iż nie jest trafne stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie, że art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1631, t.j. ze zm.) nie może stanowić podstawy do uchylenia lub zmiany prawomocnej decyzji organu rentowego w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku stwierdzającego niezgodność z konstytucją przepisu prawa, w oparciu o który została wydana taka decyzja.

W tym zakresie trzeba zauważyć, że ustawa emerytalna nie zawiera regulacji, która expressis verbis określałaby zasady uchylenia decyzji opartej o niekonstytucyjny przepis, czyli odpowiednika instytucji wznowienia postępowania uregulowanej w art. 401¹ k.p.c. Z art. 124 ustawy emerytalnej wynika natomiast, iż w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Podstawę prawną dla organu rentowego do wznowienia postępowania zakończonego prawomocną decyzją emerytalną stanowią zatem, co do zasady, przepisy kodeksu postępowania administracyjnego.

Zgodnie z treścią art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Jak wynika z zapisu §2 tego artykułu skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Termin wejścia w życie wyroku TK wynika zaś z art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji, z których wynika, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (ustęp 3 tego artykułu) przy czym chodzi o ogłoszenie w dzienniku urzędowym (ustęp 2 tego artykułu).

Podzielić zatem można stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie, znane Sądowi z urzędu z innych toczących się przed tut. Sądem postępowań, iż organ rentowy nie ma podstawy do wznowienia postępowań na podstawie art. 145a k.p.a. w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia, które nie zostało opublikowane w dzienniku ustaw, gdyż „nie weszło w życie” w sposób przewidziany w ustawie. Z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie niniejszej, gdyż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 nie został opublikowany w stosownym dzienniku urzędowym (w tym wypadku w Dzienniku Ustaw) a zatem nie może on obligować Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wznawiana postępowań na podstawie art. 145a k.p.a. .

Jak już zasygnalizowano powyżej, brak możliwości wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie przepisu art. 145a k.p.a. nie stoi jednak na przeszkodzie, aby dokonać zmiany lub uchylenia prawomocnej decyzji organu rentowego na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej.

W doktrynie ubezpieczeń społecznych i orzecznictwie wskazuje się, że przepis art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie stanowi wprawdzie sensu stricto instytucji wznowienia postępowania, jest natomiast podstawą „swoistego wznowienia postępowania” lub „quasi wznowienia postępowania” (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 Nr 18, poz. 442).

Za także już ugruntowany w orzecznictwie sądowym należy uznać pogląd, iż nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niekonstytucyjność przepisu ustawy obala domniemanie konstytucyjności zakwestionowanej normy prawnej, co zobowiązuje każdy organ państwowy i sąd do dokonania samodzielnej oceny zgodności tego przepisu z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Szczególny obowiązek w tym zakresie ciąży na sądach powszechnych, które nie mogą oddalić powództwa czy też odwołania strony, powołując się na brak istnienia orzeczenia TK. Przeciwnie, sądy są w takiej sytuacji zobligowane do dokonania samodzielnej i autonomicznej kontroli zgodności z Konstytucją zakwestionowanej normy prawnej w ramach tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjności.

Warto w tym zakresie odwołać się do uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2016 roku w której stwierdzono: „Zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego podlegają niezwłocznemu opublikowaniu. Nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania”.

Na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych za szczególnie istotny należy również uznać wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020 roku sygn. akt III UZP 4/20, w którym przyjęto: „W sprawach niewykonywania wyroku Trybunału Konstytucyjnego działającego jako sąd ustanowiony zgodnie z ustawą, niezależny i niezawisły, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy - tylko i wyłącznie - na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa”.

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd ten wyjaśnił, iż użyty w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej zwrot „okoliczności” występuje w dwóch znaczeniach:
1) w znaczeniu okoliczności faktycznych oraz
2) w znaczeniu okoliczności sprawy, ustalonych następczo w kolejnym postępowaniu wyjaśniającym prowadzonym przez organ rentowy w sprawie.

Wobec tego nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest także nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa. Z kolei w wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 roku, sygn. III USKP 113/23 (uchylającym niekorzystny dla ubezpieczonego wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie) Sąd Najwyższy wprost wyraził pogląd o konieczności samodzielnego zbadania przez sąd powszechny czy art. 25 ust.1 b ustawy emerytalnej nie narusza standardów konstytucyjnych.

Tym samym zaprezentowaną linię orzeczniczą należy uznać za stabilną i w pełni aktualną, zwłaszcza na gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Z kolei odmienne poglądy, dotyczące natychmiastowej mocy wiążącej wyroków Trybunału Konstytucyjnego, nawet bez ich opublikowania lub przeciwnie – braku jakiegokolwiek znaczenia takich orzeczeń i konieczności ich zignorowana (por. przykładowo uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego - Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych z dnia 27 czerwca 2024 roku,I NWW 99/24) trzeba uznać za odosobnione i nieprzekonujące w świetle brzmienia art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji RP.

Powyższe oznacza, iż żądanie wnioskodawczyni, dotyczące w swej istocie przeliczenia przysługującej jej emerytury - w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 - znajduje swe oparcie w treści art. 114 ustawy emerytalnej, który w ust. 1 przewiduje, że w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli:
1) po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość;
2) decyzja została wydana w wyniku przestępstwa;
3) dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe;
4) decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie;
5) decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność;
6) przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie należy przyjąć, że wzruszenie prawomocnej decyzji organu rentowego możliwe jest w tym przypadku w oparciu o ust. 1 pkt 1) przywołanej wyżej regulacji art. 114 ustawy emerytalnej. W analizowanym stanie faktycznym Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie w decyzji z dnia 16 marca 2017 roku zastosował bowiem obowiązujący wówczas przepis art. 25 ust 1b ustawy emerytalnej i wyliczając wysokość emerytury wnioskodawczyni z wieku powszechnego, pomniejszył ją o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur. Przepis ten, w stosunku do kręgu osób, do jakich należy wnioskodawczyni, został zakwestionowany dopiero w analizowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku i od tej daty, co już wyjaśniono, zostało niejako „obalone” domniemanie jego zgodności z konstytucją. Nie można jednak w takiej sytuacji przypisać organowi rentowemu, że wydał decyzję na skutek błędu. Okoliczność, czy organ rentowy przy przyznawaniu prawa do świadczenia dopuścił się błędu, powinna być wynikiem odpowiedzi na pytanie „czy organ rentowy miał możliwość w dacie wydania decyzji dokonać innej, prawidłowej oceny normy prawnej”. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, nawet przy zachowaniu maksymalnej staranności w działaniu, nie miał takiej możliwości.

Powyższe oznacza, że organ nie ponosi odpowiedzialności za wydanie nieprawidłowej decyzji, a wnioskodawczyni nie przysługuje wyrównanie za okres wsteczny, o czym będzie jeszcze mowa.

Mając to wszystko na uwadze Sąd przyjął, że wnioskodawczyni może domagać się przeliczenia jej emerytury na podstawie art. 114 ust. 1 pkt. 1 ustawy emerytalnej z pominięciem zakwestionowanego przez Trybunału Konstytucyjnego art. 25 ust. 1b tej ustawy. Oceniając merytorycznie zasadność odwołania Elżbiety ####, w pierwszej kolejności należało bowiem odpowiedzieć na pytanie, czy wnioskodawczyni należy do kręgu osób wymienionych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20, zaś w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, czy istotnie zakwestionowany przez TK przepis art. 25 ust.1 b ustawy emerytalnej należy ocenić jako naruszający zasady i standardy tworzenia i stosowania prawa, wynikające z Konstytucji RP oraz naruszający, zagwarantowane Konstytucją, prawo do zabezpieczenia społecznego tej grupy ubezpieczonych.

Przypomnieć należy, iż w analizowanym wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 roku, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Zakwestionowany przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej przewiduje, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub 184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Z kolei, art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stwierdza, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Natomiast art. 67 ust. 1 Konstytucji przewiduje, że obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa. Warto przy tym wskazać, iż z art. 2 Konstytucji wyprowadzana jest zasada zaufania obywateli do państwa i tworzonego przez nie prawa, zasada ochrony praw nabytych i niedziałania prawa wstecz (zob. komentarz do rozdziału I Konstytucji RP 2012, wyd. 2 pod red. prof. dr hab. Bogusława Banaszaka).

Zdaniem Sądu, wnioskodawczyni zalicza się do kręgu osób wymienionych w sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20, gdyż wnioski o wcześniejszą emeryturę, na podstawie których ustalono jej prawo do takich świadczeń, składała w dniach 2 stycznia 2007 roku i 1 września 2011 roku. Prawo do emerytury wcześniejszej zostało jej przyznane najpierw decyzją z dnia 5 stycznia 2007 roku, a następnie decyzją z dnia 30 września 2011 roku i było ono ustalane odpowiednio od dnia 1 stycznia 2007 roku i od dnia 1 września 2011 roku. Z kolei, prawo do emerytury z wieku powszechnego wnioskodawczyni nabyła od dnia 9 marca 2017 roku, tj. od osiągnięcia obowiązującego ją wówczas powszechnego wieku emerytalnego i przy obliczaniu jej wysokości emeryturę tę pomniejszono jej na podstawie art. 25 ust. 1b o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur.

Składając zatem w dniach 2 stycznia 2007 roku i 1 września 2011 roku wnioski o emerytury wcześniejsze, w oparciu o które te świadczenia jej przyznano, Elżbieta #### nie miała i nie mogła mieć wiedzy, że w przyszłości jej emerytura z powszechnego wieku emerytalnego zostanie pomniejszona o pobrane kwoty wcześniejszych emerytur, bo przepis art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej, dający prawo takiego pomniejszenia, wszedł w życie dopiero od dnia 1 stycznia 2013 roku, a  jego treść została opublikowana w dzienniku ustaw z dnia 6 czerwca 2012 roku. Dopiero zatem od dnia 6 czerwca 2012 roku ubezpieczeni, znajdujący się w podobnej, co wnioskodawczyni sytuacji, mogli przy dołożeniu należytej staranności uzyskać wiedzę, że jeśli złożą wniosek o wcześniejszą emeryturę i będzie ona im wypłacana, spowoduje to w przyszłości obniżenie ich emerytury z wieku powszechnego.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszym postępowaniu, taka regulacja narusza wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadę zaufania obywateli do państwa i tworzonego przez niego prawa. Wnioskodawczyni została pozbawiona przez ustawodawcę możliwości dokonania świadomego wyboru – czy złożyć wniosek i pobierać wcześniejszą emeryturę, czy też zrezygnować z niej i zachować prawo do niepomniejszonej emerytury z wieku powszechnego. Nie wiedziała i nie mogła się spodziewać, że przepis pozwalający na pomniejszenie jej świadczenia zostanie wprowadzony w 2013 roku. Spowodowało to także naruszenie prawa do uzyskania właściwego zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, o jakim mowa w art. 67 ust. 1 Konstytucji RP.

Wprawdzie w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego podkreśla się, że przed przejściem na emeryturę przysługującą z racji uzyskanego wieku, ubezpieczony nie ma prawa do otrzymania świadczenia w określonej wysokości, bo do jego ustalenia jeszcze nie doszło (brak ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej), to jednak istotą analizowanego problemu nie jest samo ustalenie wysokości świadczenia, ale zmiana mechanizmu jego ustalania.

Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20, zmiana ta nastąpiła w trakcie pobierania jednego z enumeratywnie wymienionych świadczeń, co zgodnie z zakwestionowanym przepisem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej stanowi podstawę do obniżenia świadczenia. Zmiana ta nastąpiła w momencie, w którym ubezpieczona nie mogła już podjąć żadnych kroków zapobiegających wystąpieniu skutków, których nie mogła się spodziewać, korzystając z jednego ze świadczeń wymienionych w tym przepisie. Sąd orzekający w niniejszym postępowaniu podziela w tym zakresie w całości obszerną argumentację przedstawioną w uzasadnieniu nieopublikowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 i przyjmuje ją za własną, nie znajdując tym samym potrzeby jej powtarzania.

Mając to na uwadze Sąd uznał, że wnioskodawczyni przysługuje prawo do przeliczenia emerytury z wieku powszechnego na podstawie art. 114 ust. 1 pkt. 1 ustawy emerytalnej bez zastosowania niekonstytucyjnego przepisu art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak wynika bowiem ze stanowiska organu rentowego (pismo procesowe, k. 32, stanowisko komórki merytorycznej, k. 33) emerytura Elżbiety ####, przysługująca jej z powszechnego wieku emerytalnego, obliczona na dzień jej przyznania, tj. 9 marca 2017 roku, bez pomniejszania jej o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur, jest korzystniejsza od emerytury obecnie pobieranej.

W niniejszej sprawie wnioskodawczyni domagała się przeliczenia i wyrównania świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 4 lipca 2024 roku (por. pismo procesowe pełnomocnika wnioskodawczyni z dnia 21 stycznia 2025 roku, k. 13-16). W ocenie Sądu, zmiana decyzji na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej może nastąpić tylko w terminach wynikających z art. 133 ust. 1 i 2 tej ustawy, określającego okresy przeliczenia świadczeń. Przepis art. 133 ust. 1 ustawy emerytalnej stanowi, że w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższone świadczenia wypłaca się poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż:
1) od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu, z zastrzeżeniem art. 107a ust. 3;
2) za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, o którym mowa w pkt 1, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego.

Z kolei ustęp 2 tego przepisu przewiduje, że przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio również w razie ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości wskutek wznowienia postępowania przed organami odwoławczymi albo wskutek kasacji, z tym że za miesiąc zgłoszenia wniosku przyjmuje się miesiąc wniesienia wniosku o wznowienie postępowania lub o kasację. Tak więc przepis ten wprowadza jako zasadę przeliczenie świadczenia od miesiąca, w którym złożono wniosek o ponowne ustalenie jego wysokości lub też wniosek o wznowienie postepowania.

Jak już wskazano, Sąd orzekający w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że w analizowanym stanie faktycznym i prawnym nie można przyjąć zasadności ponownego ustalenia wysokości świadczenia za okres 3 lat wstecz, gdyż nie można przyjąć, że przyznanie zaniżonego świadczenia było wynikiem błędu organu rentowego (art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy, art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy). Tym bardziej nie jest możliwe ustalenie ponownej wysokości emerytury skarżącej zgodnie z jej wnioskiem, tj. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 4 lipca 2024 roku. Stoi to w sprzeczności z jednoznacznym brzmieniem art. 133 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej. Warto ponownie odwołać się do orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Lublinie i cytowanego już wyroku tegoż Sądu z dnia 27 marca 2020 roku sygn. akt III AUa 66/20 w którym zaakceptował on stanowisko Sądu I instancji, ustalające wysokość emerytury skarżącego od miesiąca w którym ubezpieczony złożył wniosek o jego przeliczenie po wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Irrelewantne zatem dla niniejszej sprawy jest odnoszenie się do okresu, za jaki organ rentowy może przeliczyć świadczenie w przypadku wznowienia postępowania na podstawie art. 145a k.p.a., gdyż z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. W niniejszym postępowaniu, co już wyjaśniono, nie ma podstaw do wznowienia postępowania na tej podstawie prawnej z uwagi na nieopublikowanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20. Nie ma zatem także potrzeby odnoszenia się do retroaktywnej mocy niektórych wyroków Trybunału Konstytucyjnego (ich skuteczności ex tunc).

Mając to wszystko na uwadze, Sąd dokonał ponownego ustalenia wysokości emerytury Elżbiety #### z pominięciem niekonstytucyjnego artykułu 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych począwszy od dnia 1 października 2024 roku, tj. od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożyła ona wniosek o przeliczenie świadczenia, o czym orzeczono w punkcie I wyroku. W konsekwencji wnioskodawczyni nie przysługuje wyrównanie z odsetkami za okres przypadający przed tą datą i w tym zakresie jej odwołanie jako niezasadne podlegało oddaleniu (punkt II wyroku).

Z tych względów i na podstawie powołanych przepisów oraz na mocy art. 477¹⁴ § 1 i 2 k.p.c. Sąd Okręgowy w Lublinie orzekł jak w sentencji wyroku.