Prawomocne przeliczenie emerytury nauczycielki z rocznika 1956 bez pomniejszenia

Sygn. akt III AUa ##/25

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem z dnia 9 lipca 2025 r. Sąd Okręgowy w Lublinie:

I. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie z dnia 29 października 2024 roku, w ten sposób, że ustalił wysokość emerytury Elżbiety #### z pominięciem art. 25 ust.1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( t.j. Dz.U. z 2024 roku, poz.1631 ze zm.) od dnia 1 października 2024 roku;

II. oddalił odwołanie w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych.

Elżbieta #### urodziła się w dniu 9 lutego 1956 roku. W dniu 2 stycznia 2007 roku zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku Karta Nauczyciela (wniosek o emeryturę, k. 1-4 t. III akt emerytalnych ZUS).

Decyzją z dnia 5 stycznia 2007 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku Karta Nauczyciela, od dnia 1 stycznia 2007 roku, tj. od ustania zatrudnienia (decyzja, k. 23-26 t. III akt emerytalnych ZUS).

W dniu 1 września 2011 roku Elżbieta #### zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych (wniosek, k. 1-3 t. V akt emerytalnych ZUS).

Decyzją z dnia 30 września 2011 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie przyznał ubezpieczonej prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych od dnia 1 września 2011 roku, tj. od początku miesiąca, w którym złożono wniosek (decyzja, k. 39-45 t. V akt emerytalnych ZUS).

Elżbieta #### ukończyła powszechny wiek emerytalny, wynoszący dla niej w oparciu o ówczesne brzmienie art. 24 ust. 1a pkt 14) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. 2016, poz. 887, t. j. ze zm.) 61 lat i 1 miesiąc, w dniu 9 marca 2017 roku. Wniosek o emeryturę z wieku powszechnego złożyła w ZUS w dniu 21 lutego 2017 roku (wniosek, k. 1-4 t. VI akt emerytalnych ZUS).

Decyzją z dnia 16 marca 2017 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury w wieku powszechnym od dnia 9 marca 2017 roku, tj. od osiągnięcia obowiązującego ją wówczas powszechnego wieku emerytalnego. Organ rentowy ustalił wysokość emerytury na podstawie art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na kwotę 1 505,06 złotych brutto. Wysokość emerytury ustalono w ten sposób, że podstawę obliczenia emerytury, stanowiącą sumę kwoty 151 874,63 złotych (kwota zewidencjonowanych i zwaloryzowanych składek na koncie) i kwoty 442 862,33 złotych (kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego) podzielono przez 249,90 miesięcy (obowiązujący w dacie ustalania emerytury wskaźnik średniego dalszego trwania życia). Nadto organ rentowy dokonał pomniejszenia obliczonej wcześniej sumy zewidencjonowanych i zwaloryzowanych składek i zwaloryzowanego kapitału początkowego o kwotę 218 623,05 złotych, to jest o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych, stosując tym samym art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który wszedł w życie od 1 stycznia 2013 roku. Organ rentowy wskazał jednocześnie w treści decyzji, że emerytura ustalona tą decyzją zostaje zawieszona, gdyż jest świadczeniem mniej korzystnym i nadal płatna pozostaje emerytura wcześniejsza – nauczycielska (okoliczności bezsporne; decyzja, k. 7-8 t. VI akt emerytalnych ZUS).

Następnie decyzją z dnia 29 sierpnia 2018 roku organ rentowy, po rozpatrzeniu wniosku ubezpieczonej z dnia 6 sierpnia 2018 roku, przeliczył jej emeryturę od dnia 1 sierpnia 2018 roku, tj. od początku miesiąca, w którym zgłoszono wniosek, podejmując wypłatę emerytury wcześniejszej, a zawieszając wypłacanie emerytury powszechnej, gdyż okazała się ona świadczeniem mniej korzystnym (decyzja, k 9-10 t. VI akt emerytalnych ZUS).

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 roku, poz. 1251, tj. ze zm.) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 roku, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Powyższy wyrok nie został ogłoszony (opublikowany) w dzienniku urzędowym (treść wyroku zawarta na stronie internetowej TK: trybunal.gov.pl).

W dniu 23 października 2024 roku Elżbieta #### złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie wniosek o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie SK140/20 i o wypłatę wyrównania wraz z odsetkami za okres wypłacania zaniżonej emerytury oraz o przeprowadzenie wszystkich zaległych waloryzacji ustalonej miesięcznie emerytury (wniosek, nienumerowana karta t. VII akt ZUS).

Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją z dnia 29 października 2024 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie odmówił wnioskodawczyni wznowienia postępowania w sprawie ponownego ustalenia wysokości emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20, powołując się na okoliczność, że wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, w związku z czym brak jest podstaw do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia 16 marca 2017 roku (decyzja, nienumerowana karta t. VII akt ZUS).

Emerytura Elżbiety #### , przysługująca jej z powszechnego wieku emerytalnego, obliczona na dzień jej przyznania, tj. 9 marca 2017 roku, bez pomniejszania jej o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur, wynosi 2 379,90 złotych i jest korzystniejsza od emerytury wcześniejszej, która na dzień 1 marca 2017 roku wynosi 2 198,45 złotych (pismo procesowe ZUS, k. 32, stanowisko komórki merytorycznej, k. 33).

Ustaleń faktycznych w sprawie Sąd dokonał na podstawie dowodów z powołanych dokumentów, które były wiarygodne co do formy i treści, a okoliczności nimi stwierdzone nie były sporne pomiędzy stronami.

W ocenie Sądu Okręgowego odwołanie Elżbiety #### jest częściowo zasadne.

Sąd podniósł, że nie jest trafne stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie, iż art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1631, t. j. ze zm., zwanej w skrócie „ustawą emerytalną”) nie może stanowić podstawy do uchylenia lub zmiany prawomocnej decyzji organu rentowego w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku stwierdzającego niezgodność z konstytucją przepisu prawa, w oparciu o który została wydana taka decyzja.

W tym zakresie Sąd zauważył że ustawa emerytalna nie zawiera regulacji, która expressis verbis określałaby zasady uchylenia decyzji opartej o niekonstytucyjny przepis, czyli odpowiednika instytucji wznowienia postępowania uregulowanej w art. 401¹ k.p.c. Z art. 124 ustawy emerytalnej wynika natomiast, iż w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Podstawę prawną dla organu rentowego do wznowienia postępowania zakończonego prawomocną decyzją emerytalną stanowią zatem, co do zasady, przepisy kodeksu postępowania administracyjnego.

Zgodnie z treścią art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Jak wynika z zapisu §2 tego artykułu skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Termin wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika zaś z art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji, z których wynika, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (ustęp 3 tego artykułu) przy czym chodzi o ogłoszenie w dzienniku urzędowym (ustęp 2 tego artykułu).

Podzielić zatem można stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie, znane Sądowi z urzędu z innych toczących się przed tut. Sądem postępowań, iż organ rentowy nie ma podstawy do wznowienia postępowań na podstawie art. 145a k.p.a. w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia, które nie zostało opublikowane w dzienniku ustaw, gdyż „nie weszło w życie” w sposób przewidziany w ustawie. Z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie niniejszej, gdyż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 nie został opublikowany w stosownym dzienniku urzędowym (w tym wypadku w Dzienniku Ustaw), a zatem nie może on obligować Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wznawiana postępowań na podstawie art. 145a k.p.a. Brak możliwości wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie przepisu art. 145a k.p.a. nie stoi jednak na przeszkodzie, aby dokonać zmiany lub uchylenia prawomocnej decyzji organu rentowego na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej.

W doktrynie ubezpieczeń społecznych i orzecznictwie wskazuje się, że przepis art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie stanowi wprawdzie sensu stricto instytucji wznowienia postępowania, jest natomiast podstawą „swoistego wznowienia postępowania” lub „quasi wznowienia postępowania” (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 Nr 18, poz. 442).

Za także już ugruntowany w orzecznictwie sądowym należy uznał pogląd, iż nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niekonstytucyjność przepisu ustawy obala domniemanie konstytucyjności zakwestionowanej normy prawnej, co zobowiązuje każdy organ państwowy i sąd do dokonania samodzielnej oceny zgodności tego przepisu z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Szczególny obowiązek w tym zakresie ciąży na sądach powszechnych, które nie mogą oddalić powództwa czy też odwołania strony, powołując się na brak istnienia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Przeciwnie, sądy są w takiej sytuacji zobligowane do dokonania samodzielnej i autonomicznej kontroli zgodności z Konstytucją zakwestionowanej normy prawnej w ramach tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjności.

W tym zakresie Sąd odwołał się do uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2016 roku w której stwierdzono: „Zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego podlegają niezwłocznemu opublikowaniu. Nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją określonego przepisu uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania”.

Na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych za szczególnie istotny również uznał wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020 roku sygn. akt III UZP 4/20, w którym przyjęto: „W sprawach niewykonywania wyroku Trybunału Konstytucyjnego działającego jako sąd ustanowiony zgodnie z ustawą, niezależny i niezawisły, podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy - tylko i wyłącznie - na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. Nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa”.

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd ten wyjaśnił, iż użyty w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej zwrot „okoliczności” występuje w dwóch znaczeniach:

1) w znaczeniu okoliczności faktycznych oraz

2) w znaczeniu okoliczności sprawy, ustalonych następczo w kolejnym postępowaniu wyjaśniającym prowadzonym przez organ rentowy w sprawie.

Wobec tego nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest także nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w składzie zgodnym z przepisami prawa. Z kolei w wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 roku, sygn. III USKP 113/23 (uchylającym niekorzystny dla ubezpieczonego wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie) Sąd Najwyższy wprost wyraził pogląd o konieczności samodzielnego zbadania przez sąd powszechny czy art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej nie narusza standardów konstytucyjnych.

Tym samym zaprezentowaną linię orzeczniczą Sąd uznał za stabilną i w pełni aktualną, zwłaszcza na gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Z kolei odmienne poglądy, dotyczące natychmiastowej mocy wiążącej wyroków Trybunału Konstytucyjnego, nawet bez ich opublikowania lub przeciwnie – braku jakiegokolwiek znaczenia takich orzeczeń i konieczności ich zignorowana (por. przykładowo uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego - Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych z dnia 27 czerwca 2024 roku, I NWW 99/24) trzeba uznać za odosobnione i nieprzekonujące w świetle brzmienia art. 190 ust. 2 i 3 Konstytucji RP.

Powyższe oznacza, iż żądanie wnioskodawcy, dotyczące przeliczenia przysługującej mu emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20, znajduje swe oparcie w treści art. 114 ustawy emerytalnej, który w ust. 1 przewiduje, że w sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli:

1) po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość;

2) decyzja została wydana w wyniku przestępstwa;

3) dowody, na podstawie których ustalono istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, okazały się fałszywe;

4) decyzja została wydana na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie;

5) decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone, zmienione albo stwierdzono jego nieważność;

6) przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości nastąpiło na skutek błędu organu rentowego.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie należało przyjąć, że wzruszenie prawomocnej decyzji organu rentowego możliwe jest w tym przypadku w oparciu o ust. 1 pkt 1) przywołanej wyżej regulacji art. 114 ustawy emerytalnej. W analizowanym stanie faktycznym Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie w decyzji z dnia 16 marca 2017 roku zastosował bowiem obowiązujący wówczas przepis art. 25 ust 1b ustawy emerytalnej i wyliczając wysokość emerytury wnioskodawczyni z wieku powszechnego, pomniejszył ją o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur. Przepis ten, w stosunku do kręgu osób, do jakich należy wnioskodawca, został zakwestionowany dopiero w analizowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku i od tej daty, co już wyjaśniono, zostało niejako „obalone” domniemanie jego zgodności z konstytucją. Nie można jednak w takiej sytuacji przypisać organowi rentowemu, że wydał decyzję na skutek błędu. Okoliczność, czy organ rentowy przy przyznawaniu prawa do świadczenia dopuścił się błędu, powinna być wynikiem odpowiedzi na pytanie „czy organ rentowy miał możliwość w dacie wydania decyzji dokonać innej, prawidłowej oceny normy prawnej”. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, nawet przy zachowaniu maksymalnej staranności w działaniu, nie miał takiej możliwości.

Powyższe oznacza, że organ nie ponosi odpowiedzialności za wydanie nieprawidłowej decyzji, a wnioskodawcy nie przysługuje żądane wyrównanie za okres wsteczny, o czym będzie jeszcze mowa.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Okręgowy przyjął, że wnioskodawczyni może domagać się przeliczenia emerytury na podstawie art. 114 ust. 1 pkt. 1 ustawy emerytalnej z pominięciem zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny art. 25 ust. 1b tej ustawy. Oceniając merytorycznie zasadność odwołania skarżącego, w pierwszej kolejności należało bowiem odpowiedzieć na pytanie, czy wnioskodawczyni należy do kręgu osób wymienionych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20, zaś w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, czy istotnie zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny przepis art. 25 ust.1 b ustawy emerytalnej należy ocenić jako naruszający zasady i standardy tworzenia i stosowania prawa, wynikające z Konstytucji RP oraz naruszający, zagwarantowane Konstytucją, prawo do zabezpieczenia społecznego tej grupy ubezpieczonych.

Sąd przypomniał, iż w analizowanym wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 roku, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Zakwestionowany przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej przewiduje, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e lub 184, a także art. 88 lub art. 88a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 roku – Karta Nauczyciela podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Z kolei art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stwierdza, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Natomiast art. 67 ust. 1 Konstytucji przewiduje, że obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa. Warto przy tym wskazać, iż z art. 2 Konstytucji wyprowadzana jest zasada zaufania obywateli do państwa i tworzonego przez nie prawa, zasada ochrony praw nabytych i niedziałania prawa wstecz (zob. komentarz do rozdziału I Konstytucji RP 2012, wyd. 2 pod red. prof. dr hab. Bogusława Banaszaka).

Bezspornym w niniejszej sprawie jest, że wnioskodawczyni zalicza się do kręgu osób wymienionych w sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20. Ubezpieczona wniosek o wcześniejszą emeryturę, na podstawie którego ustalono mu prawo do takiego świadczenia, składała w dniach 2 stycznia 2007 r. i 1 września 2011 r. Prawo do emerytury wcześniejszej zostało mu ustalone decyzją z dnia 5 stycznia 2007, a następnie decyzją z dnia 30 września 2011 roku. Z kolei prawo do emerytury z wieku powszechnego wnioskodawca nabyła od dnia 9 marca 2017 roku t. od osiągnięcia obowiązującego ja wówczas powszechnego wieku emerytalnego i przy obliczaniu wysokości emeryturę tę pomniejszono na podstawie art. 25 ust. 1b o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur.

Składając zatem w dniu 12 stycznia 2012 roku wniosek o emeryturę wcześniejszą ubezpieczona nie miała i nie mogła mieć wiedzy, że w przyszłości jego emerytura z powszechnego wieku emerytalnego zostanie pomniejszona o pobrane kwoty wcześniejszych emerytur, bo przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, dający prawo takiego pomniejszenia, wszedł w życie dopiero od dnia 1 stycznia 2013 roku, a jego treść została opublikowana w dzienniku ustaw z dnia 6 czerwca 2012 roku. Dopiero zatem od dnia 6 czerwca 2012 roku ubezpieczeni, znajdujący się w podobnej, co wnioskodawca sytuacji, mogli przy dołożeniu należytej staranności uzyskać wiedzę, że jeśli złożą wniosek o wcześniejszą emeryturę i będzie ona im wypłacana, spowoduje to w przyszłości obniżenie ich emerytury z wieku powszechnego.

W ocenie Sądu orzekającego w niniejszym postępowaniu, taka regulacja narusza wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadę zaufania obywateli do państwa i tworzonego przez niego prawa. Wnioskodawczyni została pozbawiona przez ustawodawcę możliwości dokonania świadomego wyboru – czy złożyć wniosek i pobierać wcześniejszą emeryturę czy też zrezygnować z niej i zachować prawo do niepomniejszonej emerytury z wieku powszechnego. Nie wiedziała i nie mogła się spodziewać, że przepis pozwalający na pomniejszenie jego świadczenia zostanie wprowadzony w 2013 roku. Spowodowało to także naruszenie prawa do uzyskania właściwego zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, o jakim mowa w art. 67 ust. 1 Konstytucji RP.

Wprawdzie w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego podkreśla się, że przed przejściem na emeryturę przysługującą z racji uzyskanego wieku, ubezpieczony nie ma prawa do otrzymania świadczenia w określonej wysokości, bo do jego ustalenia jeszcze nie doszło (brak ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej), to jednak istotą analizowanego problemu nie jest samo ustalenie wysokości świadczenia, ale zmiana mechanizmu jego ustalania.

Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 czerwca 2024 roku w sprawie o sygn. akt SK 140/20, zmiana ta nastąpiła w trakcie pobierania jednego z enumeratywnie wymienionych świadczeń, co zgodnie z zakwestionowanym przepisem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej stanowi podstawę do obniżenia świadczenia. Zmiana ta nastąpiła w momencie, w którym ubezpieczony nie mógł już podjąć żadnych kroków zapobiegających wystąpieniu skutków, których nie mógł się spodziewać, korzystając z jednego ze świadczeń wymienionych w tym przepisie. Sąd orzekający w niniejszym postępowaniu podziela w tym zakresie w całości obszerną argumentację przedstawioną w uzasadnieniu nieopublikowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 i przyjmuje ją za własną, nie znajdując tym samym potrzeby jej powtarzania.

Mając to na uwadze Sąd Okręgowy w Lublinie uznał, że wnioskodawczyni przysługuje prawo do przeliczenia emerytury z wieku powszechnego na podstawie art. 114 ust. 1 pkt. 1 ustawy emerytalnej bez zastosowania niekonstytucyjnego przepisu art. 25 ust. 1 b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni domagała się również przeliczenia i wyrównania świadczenia. W ocenie Sądu, zmiana decyzji na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej może nastąpić tylko w terminach wynikających z art. 133 ust. 1 i 2 tej ustawy, określającego okresy przeliczenia świadczeń. Przepis art. 133 ust. 1 ustawy emerytalnej stanowi, że w razie ponownego ustalenia przez organ rentowy prawa do świadczeń lub ich wysokości, przyznane lub podwyższone świadczenia wypłaca się poczynając od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia, jednak nie wcześniej niż:

1) od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu, z zastrzeżeniem art. 107a ust. 3;

2) za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, o którym mowa w pkt 1, jeżeli odmowa lub przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego.

Z kolei ustęp 2 tego przepisu przewiduje, że przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio również w razie ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości wskutek wznowienia postępowania przed organami odwoławczymi albo wskutek kasacji, z tym że za miesiąc zgłoszenia wniosku przyjmuje się miesiąc wniesienia wniosku o wznowienie postępowania lub o kasację. Tak więc przepis ten wprowadza jako zasadę przeliczenie świadczenia od miesiąca, w którym złożono wniosek o ponowne ustalenie jego wysokości lub też wniosek o wznowienie postepowania.

Jak już wskazano, Sąd orzekający w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że w analizowanym stanie faktycznym i prawnym nie można przyjąć zasadności ponownego ustalenia wysokości świadczenia za okres od dnia przyznania emerytury z wieku powszechnego, gdyż nie można przyjąć, że przyznanie zaniżonego świadczenia było wynikiem błędu organu rentowego (art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy, art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy). Stoi to w sprzeczności z jednoznacznym brzmieniem art. 133 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej. Warto ponownie odwołać się do orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Lublinie i cytowanego już wyroku tegoż Sądu z dnia 27 marca 2020 roku sygn. akt III AUa 66/20, w którym zaakceptował on stanowisko Sądu I instancji, ustalające wysokość emerytury skarżącego od miesiąca w którym ubezpieczony złożył wniosek o jego przeliczenie po wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Irrelewantne zatem dla niniejszej sprawy jest odnoszenie się do okresu, za jaki organ rentowy może przeliczyć świadczenie w przypadku wznowienia postępowania na podstawie art. 145a k.p.a., gdyż z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. W niniejszym postępowaniu, co już wyjaśniono, nie ma podstaw do wznowienia postępowania na tej podstawie prawnej z uwagi na nieopublikowanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku, sygn. akt SK 140/20. Nie ma zatem także potrzeby odnoszenia się do retroaktywnej mocy niektórych wyroków Trybunału Konstytucyjnego (ich skuteczności ex tunc).

Mając to wszystko na uwadze, Sąd dokonał ponownego ustalenia wysokości emerytury Elżbiety #### z pominięciem niekonstytucyjnego artykułu 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych począwszy od dnia 1 października 2024 roku, tj. od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożył on wniosek o przeliczenie świadczenia, o czym orzeczono w punkcie I wyroku. W konsekwencji wnioskodawczyni nie przysługuje wyrównanie za okres wcześniejszy i w tym zakresie jego odwołanie jako niezasadne podlegało oddaleniu (punkt II wyroku).

Z tych względów i na podstawie powołanych przepisów oraz na mocy art. 477¹⁴ § 1 i 2 k.p.c. Sąd Okręgowy w Lublinie orzekł jak w sentencji wyroku.

Z wyrokiem tym nie zgodził się organ rentowy. Wniósł apelację. Zaskarżył wyrok w całości zarzucając:

- naruszenie przepisów art. 190 ust. 1 i ust. 3 ustawy z 2.04.1997 r. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (dalej - Konstytucji), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4.06.2024 r., SK 140/20, który nie został ogłoszony we właściwym akcie urzędowym - Dzienniku Ustaw, wywołuje skutki prawne i zaprezentowana w nim wykładnia TK jest wiążąca, w sytuacji, gdy w świetle powołanych przepisów Konstytucji, orzeczenia TK stają się ostateczne i uzyskają moc powszechnie obowiązującą dopiero z dniem ich wejścia w życie, którym jest dzień ich publikacji we właściwym publikatorze, tym samym ocena prawa dokonana przez TK w tym przypadku nie ma jak dotychczas waloru wiążącej wykładni przepisów,

- naruszenie przepisów art. 190 ust. 4 Konstytucji, poprzez ich pominięcie, wyrażające się w orzekaniu jedynie z powołaniem się na sprzeczność „decyzji ZUS odmawiającej ponownego ustalenia wysokości emerytury” z zasadami wynikającymi z Konstytucji RP i z powołaniem na prawo wnioskodawcy do „przeliczenia świadczenia w oparciu o zgodne z Konstytucją zasady”, w sytuacji gdy z powołanego przepisu wyraźnie wynika konieczność zastosowania konkretnych regulacji prawnych uzasadniających ponowną ocenę decyzji korzystającej z przymiotu jej trwałości i pewności obrotu prawnego, a więc przepisy samej Konstytucji nie mogą mieć bezpośredniego zastosowania i stanowić w takim przypadku samodzielnej podstawy rozstrzygnięcia,

-naruszenie przepisów art. 25 ust. lb ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez nieuzasadnione nakazanie ich pominięcia przy ustalaniu wysokości emerytury wnioskodawcy, w sytuacji, gdy w dacie wydawania decyzji o przyznaniu emerytury powszechnej i ustaleniu jej wysokości tj. 16 marca 2017 r. przepis ten obowiązywał i nadal obowiązuje w takim samym brzmieniu korzystając z domniemania zgodności z prawem) w tym z Konstytucją), a więc organ rentowy właściwie zastosował go w sprawie wnioskodawczyni,

- naruszenie przepisów art. 477¹⁴ § 1 w zw. z art. 321§ 1 ustawy z 17.11.1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (dalej - KPC), poprzez orzeczenie ponad żądanie strony i przedmiot zaskarżonej decyzji, w szczególności rozstrzygnięcie w przedmiocie, który nie był objęty zaskarżoną decyzją i w oparciu o przepisy, których ZUS nie stosował przy wydawaniu tej decyzji, tj. przepisy art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej - ustawa emerytalna), podczas gdy zakresem tej decyzji była objęta odmowa wznowienia postępowania w sprawie emerytury w związku z wyrokiem TK z 4.06.2024 r. wydana w trybie przepisów art. 145a ustawy z 14.06.1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej - KPA) i jedynie zasadność lub niezasadność odmowy wznowienia tego postępowania na podstawie przepisów zastosowanych przez organ rentowy może być przedmiotem merytorycznego orzeczenia sądu powszechnego kontrolującego zaskarżoną decyzją,

-naruszenie przepisów art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie w sprawie, gdyż wydanie przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia nie stanowi - samo w sobie - przesłanki ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości i ewentualnego uchylenia lub zmiany prawomocnej decyzji organu rentowego,

-naruszenie przepisów art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wydanie orzeczenie przez TK stanowi nową okoliczność w sprawie uzasadniającą ponowne ustalenie wysokości emerytury w związku z wyrokiem TK z 4.06.2024 r., podczas gdy przepis ten nie dotyczy sytuacji zastosowania w sprawie orzeczenia TK, gdyż do orzeczeń TK ustawodawca przewidział inny tryb wznowienia postępowania na podstawie art. 145a KPA, a więc przesłanka nowych okoliczności w sprawie nie ma odniesienia do takiego przypadku.

Mając na uwadze powyższe zarzuty apelant wniósł o:

- zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania,

-zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych za obie instancje.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje

Apelacja organu rentowego nie zasługuje na uwzględnienie.

Podniesiony w apelacji zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 190 ust.1 i ust.3 Konstytucji nie jest zasadny. Organ rentowy jako jego uzasadnienie prezentuje stanowisko, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stają się ostateczne i uzyskują moc powszechnie obowiązującą dopiero z dniem ich wejścia w życie, którym jest dzień ich publikacji we właściwym publikatorze.

Pogląd ten jest częściowo nietrafny.

Jak wskazuje się w doktrynie prawa konstytucyjnego, od chwili publicznego ogłoszenia wyroku TK, orzeczenie to nabiera waloru ostateczności i powszechnej mocy obowiązującej; następują ponadto inne skutki prawne przewidziane w przepisach prawa. Od tego momentu uczestnicy postępowania i wszystkie organy władzy publicznej są zobowiązani do uwzględnienia treści rozstrzygnięcia w zakresie i granicach własnych kompetencji. W stosunku zaś do obywateli moc powszechnie obowiązująca orzeczenia działa od dnia jego wejścia w życie, przy czym mogą oni powoływać się na nieogłoszone niezwłocznie orzeczenie TK w ewentualnym sporze z państwem. Wejście w życie orzeczenia w rozumieniu art. 190 ust. 3 zd. 1 Konstytucji RP jest zdarzeniem prawnym, które pozostaje irrelewantne dla bytu orzeczenia oraz jego mocy wiążącej dla uczestników postępowania w konkretnej sprawie (organu, który wydał zakwestionowany akt normatywny, Prokuratora Generalnego, RM i innych podmiotów, które zgłosiły udział w postępowaniu bądź których udział był obowiązkowy na podstawie TKU), innych sądów i organów państwa oraz samego TK. Podmioty te wiąże ono tak jak każde inne orzeczenie sądowe, czyli od dnia wydania, a precyzyjniej mówiąc - od dnia publicznego ogłoszenia w rozumieniu TKU. Organy te są zobowiązane, w duchu konstytucyjnej zasady współdziałania władz - w ramach i w granicach własnych kompetencji - uwzględniać treść orzeczenia TK, niezależnie od jego promulgacji.(Komentarz do art. 190 Konstytucji pod .red. M.Safjana i L.Boska,

W myśl a art. 190 ust.4 Konstytucji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

Z brzmienia tego przepisu wynika, że ma on zastosowanie do wszystkich podmiotów i wszystkich sytuacji prawnych ukształtowanych pod rządami przepisu uznanego za niekonstytucyjny. Wznowienie postępowania i uchylenie decyzji w rozumieniu konstytucyjnym obejmuje nie tylko zarówno odpowiadające im nazwą instytucje przewidziane w przepisach KPC, KPK, KPA ale także wznowienia przewidziane procedurach administracyjnych( zob. Safjan, Bosek, komentarz do art. 190 Konstytucji, Legalis 2016).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem samego Trybunału Konstytucyjnego pojęcie „wznowienia postępowania”, o którym mowa w Konstytucji ma szersze znaczenie niż pojęcie „wznowienia” w sensie technicznym, przewidziane w odpowiednich procedurach regulowanych w ustawach i obejmuje wszelkie instrumenty proceduralne stojące do dyspozycji stron, organów i sądów, wykorzystanie których umożliwia przywrócenie stanu konstytucyjności orzeczeń” ( uzasadnienie wyroku TK z 6 marca 2019 P 20/16). W judykacie tym Trybunał jedocześnie stwierdził, że w celu zagwarantowania jednolitych zasad zawrotu świadczeń należnych uprawnionym ustawodawca powinien wprowadzić odpowiednie regulacje w tym zakresie, jednakże niewydanie takiej regulacji przez ustawodawcę nie zamyka drogi do wznowienia postępowania. Oznacza to również, że do czasu wydania takiej regulacji osoby uprawnione mogą występować z wnioskami o wznowienie postępowania.

Zgodnie z art. 114 ust.1pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS: W sprawie zakończonej prawomocną decyzją organ rentowy, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, uchyla lub zmienia decyzję i ponownie ustala prawo do świadczeń lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono nowe okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Sąd Apelacyjny podtrzymuje swoje stanowisko, które zajął już w sprawie III AUa31/20, że pojęcie „nowych okoliczności" istniejących przed wydaniem decyzji organu rentowego, a mających wpływ na ustalenie wysokości emerytury wnioskodawczyni, o jakich stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, obejmuje okoliczności sprawy, a zatem zarówno okoliczności faktyczne, jak i prawne. W wyroku z dnia 26 lipca 2013 r., Sąd Najwyższy wyjaśnił znaczenie zawartego w art. 114 ostatnio powołanej ustawy zwrotu "ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji", stanowiącego przesłankę ponownego ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego. Sąd Najwyższy podkreślił, że kontekst przepisu art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej nie stwarza podstaw do ograniczenia znaczenia występującego w nim zwrotu "okoliczności" wyłącznie do "okoliczności faktycznych". Dlatego nie można przypisywać pojęciu "okoliczności" wyłącznie wąskiego znaczenia. Pogląd ten Sąd Apelacyjny w całości podziela. Nową okolicznością w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej będzie zatem nie tylko okoliczność faktyczna, ale też prawna, a zatem ogół wymagań formalnych i materialnoprawnych związanych z ustaleniem prawa do świadczeń lub ich wysokości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2004 r., II UK 228/03 – OSNP 2004, nr 19, poz. 341)

W świetle zatem art. 190 Konstytucji i art. 114 ust.1 ustawy emerytalnej nie ma wątpliwości, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający częściową niezgodność z Konstytucją określonego przepisu prawnego może być podstawą wzruszenia decyzji administracyjnej.

Sąd I instancji trafnie zatem ferując zaskarżone rozstrzygnięcie uwzględnił wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych realizując istotne zadania w sferze publicznej, którego prezes powoływany jest przez Prezesa Rady Ministrów musi być traktowany jako emanacja państwa i w sporze z obywatelem( emerytem) nie może zasłaniać się faktem nieopublikowania wyroku TK. Uwzględnienie stanowiska organu rentowego powodowałoby w istocie odjęcie obywatelom ochrony prawnej poprzez blokowanie korzystnych dla świadczeniobiorców, a obciążających budżet państwa skutków rozstrzygnięć Sądu Konstytucyjnego przez organy władzy wykonawczej. Stwierdzenie przez TK częściowej niekonstytucyjności przepisu art. 25 b ust.1b ustawy emerytalnej powoduje, iż przepis ten mimo jego dalszego funkcjonowania w systemie prawa nie może być podstawą orzeczenia Sądu rozstrzygającego sprawę świadczeniobiorcy w sporze z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Okręgowy prawidłowo zatem uwzględnił w swym rozstrzygnięciu, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed dniem 6 czerwca 2012 roku, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Pominięcie w/w przepisu przy rozstrzyganiu wniosku Elżbiety #### prowadzi do ponownego ustalenia wysokości jego świadczenia bez pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury o sumę kwot pobranych emerytur.

Z powyższych przyczyn Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji.